หรือ ‘เวลา’ ไม่ได้ไหลไปอย่างที่คิด? นักปรัชญากล่าวว่า “ความรู้สึกที่ว่าเวลากำลังวิ่งผ่านชีวิตเราไป ที่จริงอาจเป็นแค่ภาพลวงตาของสมอง”

เรามักเปรียบ ‘เวลา’ เหมือนการไหลของสายน้ำ คือมีอดีต ปัจจุบัน และอนาคต แต่จริงๆ แล้ว คำถามคือ ‘สิ่งใด’ ที่ไหลไป และความหมายของ ‘เวลา’ จริงๆ แล้วคืออะไร?

เอเดรียน บาร์ดอน (Adrian Bardon) นักปรัชญาชาวอเมริกันได้เสนอแนวคิดหนึ่งที่น่าสนใจ เขากล่าวว่า การรับรู้ ‘การไหลของเวลา’ นั้นเป็นสิ่งที่จิตใจสร้างขึ้น เป็นเรื่องราวที่สมองของเราจัดระเบียบไว้ แต่ไม่ได้เป็นคุณสมบัติของจักรวาลโดยตรง

อันที่จริงเรื่องนี้เป็นอภิปรัชญามานานมากแล้ว ตั้งแต่ปาร์มีนิดีส (Parmenides) ไปจนถึงออกัสตีน (Augustine) และมันก็ยังคงเป็นต่อไป เพราะก็ยังไม่มีข้อสรุปได้ว่า ถ้าอดีตและอนาคตไม่มีที่อยู่ทางกายภาพ แล้วการเดินทางจากอนาคตสู่ปัจจุบันสู่อดีตคืออะไรกันแน่

อย่างไรก็ตาม จากทฤษฎีสัมพัทธภาพของไอน์สไตน์ก็แสดงให้เห็นว่า ‘ปัจจุบัน’ ของแต่ละคนไม่เท่ากัน ขึ้นอยู่กับว่าคุณเคลื่อนที่เร็วแค่ไหน และอยู่ตรงไหน เช่น ถ้ามีฟ้าผ่าสองด้านซ้ายและขวา ถ้าเรายืนอยู่ในระยะห่างจากฟ้าผ่าเท่าๆ กันทั้งสองด้าน เราก็จะเห็นว่ามันผ่าพร้อมกัน

แต่ถ้าสมมติว่าเรานั่งรถไฟที่กำลังวิ่งผ่านไปไวมาก รถไฟกำลังวิ่งเข้าใกล้ฟ้าผ่าด้านซ้าย วิ่งออกห่างจากฟ้าผ่าด้านขวา แสงจากฟ้าผ่าด้านซ้ายก็จะมาถึงตาเร็วกว่า เราก็จะคิดว่าฟ้าผ่าด้านซ้ายเกิดก่อน

ดังนั้น ที่เราคิดว่าทุกคนมี ‘ปัจจุบัน’ แบบเดียวกัน จริงๆ แล้วมันอาจไม่มีอยู่จริง

ทฤษฎีนี้ของไอน์สไตน์จึงเป็นการบอกว่า สิ่งที่เป็นจริงในช่วงเวลาหนึ่งย่อมแตกต่างจากสิ่งที่เป็นจริงในอีกช่วงเวลาหนึ่ง นักปรัชญาและนักคิดที่ยึดหลักฟิสิกส์จำนวนมากเรียกสิ่งนี้ว่า ‘นิรันดรนิยม’ (Eternalism) หรือแนวคิดที่ว่าทุกช่วงเวลาดำรงอยู่เท่าเทียมกัน แต่ประสบการณ์ของเราต่างหากที่เคลื่อนผ่านช่วงเวลาเหล่านั้น

แล้วทำไมเราถึงรู้สึกว่าเวลากำลังไหล?

บาร์ดอนได้ตีความเรื่องนี้ไว้ในหนังสือของเขาว่า มันคือการฉายภาพทางจิตวิทยา สมองเราประมวลผลจากประสบการณ์ ความทรงจำ และสร้างไทม์ไลน์ในใจ เราก็เลยตีความไปเองว่าไทม์ไลน์นั้นคือคุณลักษณะของโลกภายนอก

เราเห็นภาพตรงหน้า เราจำสิ่งที่ผ่านมา เราคิดถึงสิ่งที่จะเกิด เมื่อสามสิ่งนี้มาอยู่ด้วยกัน สมองเราเลยคิดว่ามีบางอย่างกำลังไหล แต่จริงๆ แล้ว มันคือกระบวนการของสมองในการจัดระเบียบประสบการณ์ ไม่ใช่คุณสมบัติของจักรวาล

ทั้งนี้ถ้าหากถือว่า ‘การไหลของเวลา’ เป็นเพียงสิ่งที่สมองเราสร้างขึ้น สิ่งที่จะเปลี่ยนคือวิธีที่เราเข้าใจชีวิต ความรู้สึกที่ว่าเรากำลัง ‘เสียเวลา’ อาจจะเบาลง เรายังไปไม่ถึงอนาคต ไม่ได้แปลว่ามันยังไม่เกิด แต่มันแค่ยังไม่ถึงตอนที่เราจะอ่านมัน

อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ก็ยังเป็นปัญหาทางอภิปรัชญาที่ไม่มีคำตอบตายตัว ฝั่งที่ไม่ได้เห็นด้วยกับทฤษฎีนี้ก็ตั้งคำถามแย้งว่า ถ้าเวลาเป็นแค่ภาพลวงตา แล้วเอนโทรปี (Entropy) ที่เป็นหลักฐานทางฟิสิกส์ว่าโลกเปลี่ยนไปข้างหน้าคืออะไร? ถ้าอนาคตมีอยู่แล้ว แปลว่าเราไม่มีเสรีภาพหรือ? แล้วความรู้สึกว่าเราคิด ตัดสินใจ เปลี่ยนชีวิต มันคืออะไร?

จึงมีอีกมุมที่บอกว่า กฎฟิสิกส์เป็นอีกเรื่อง แต่ความรู้สึกว่าเวลาเดินไปข้างหน้า

อาจเป็นการตีความของสมองที่มนุษย์แชร์ร่วมกัน เพราะสมองวิวัฒน์มาให้รู้สึกแบบนั้น พอเรามีสมองเหมือนกัน เราจึงเข้าใจโลกในแบบเดียวกันว่าเวลาไหลไปในทิศทางเดียวกัน ซึ่งมันอาจเป็นเพียงวิวัฒนาการเพื่อการเอาตัวรอดของมนุษย์ แต่ไม่ใช่คุณสมบัติของโลกจริงๆ

อย่างที่กล่าวไปว่าจักรวาลยังเป็นสิ่งที่ฟิสิกส์ยังหาคำตอบกันอยู่ ดังนั้นมันจึงยังไม่มีคำตอบที่ถูกต้องที่สุดสำหรับเรื่องนี้ แล้วทุกคนล่ะ คิดเห็นกับเรื่องนี้อย่างไรกันบ้าง?

อ้างอิง:

• Is the Flow of Time Nothing But an Illusion? https://shorturl.asia/QMeKt