19 กันยายน วันพิพิธภัณฑ์ไทย ย้อนรอยจุดเริ่มต้น เมื่อ ‘พิพิธภัณฑ์’ ใน ‘สยามยุคแรก’ ไม่ได้หมายถึงพิพิธภัณฑ์อย่างที่เราคิด

วันพิพิธภัณฑ์ไทย ตรงกับวันที่ 19 กันยายน ของทุกปี เป็นวันที่จัดขึ้นเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้และการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรม โดยย้ำถึงบทบาทสำคัญของพิพิธภัณฑ์ในฐานะแหล่งเก็บรักษาและนำเสนอประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวิทยาการของชาติ

แต่รู้หรือไม่ว่า แนวคิด ‘พิพิธภัณฑ์’ ในสมัยแรกเริ่มของสยามนั้น แตกต่างจากที่เราคุ้นเคยในปัจจุบันอย่างมาก

ในสมัยรัชกาลที่ 4 คำว่า พิพิธภัณฑ์ ไม่ใช่คำแปลของคำว่า ‘Museum’ เพราะตอนนั้นเรียกเป็นคำทับศัพท์ว่า ‘มิวเซียม’ ไปเลย คำว่า ‘พิพิธภัณฑ์’ ในสมัยนั้นเลยจะหมายถึงงานนิทรรศการหรือการแสดงพิพิธภัณฑ์นานาชาติ หรือที่เราเรียกกันว่างาน ‘Expo’ ซึ่งประเทศต่างๆ จะนำโบราณวัตถุหรือสินค้าทันสมัยไปจัดแสดงเพื่ออวดอารยธรรมและความเจริญก้าวหน้า หลักฐานลายลักษณ์อักษรในสมัยรัชกาลที่ 4 จะเรียกว่า ‘การแสดงพิพิธภัณฑ์’

สยามเองก็ได้ส่งสิ่งของไปจัดแสดงหลายครั้ง เช่น ปี 2405 ที่อังกฤษ และ ปี 2410 ที่ฝรั่งเศส ทำให้ชื่อเสียงของสยามเป็นที่รู้จักในสายตาชาวตะวันตกมากขึ้น และยังสะท้อนภาพลักษณ์ความเป็นอารยะของชาติ

แล้วพิพิธภัณฑ์แห่งแรกของไทยเกิดขึ้นตอนไหน?

สำหรับการจัดแสดงในสยาม เริ่มในสมัยรัชกาลที่ 4 ที่จะเป็นไปในลักษณะของการจัดเก็บสิ่งของส่วนพระองค์ รวมถึงเครื่องบรรณาการจากต่างประเทศ รวบรวมไว้ ณ พระที่นั่งประพาสพิพิธภัณฑ์ ในพระอภิเนาว์นิเวศน์ 

พอมาถึงรัชกาลที่ 5 ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้นำสิ่งของเหล่านั้นมาไว้ที่หอคองคอเดีย ซึ่งเป็นอาคารหลังใหม่ในพระบรมมหาราชวัง โดยมีการจัดนิทรรศการชั่วคราวขึ้น เรียกว่า ‘ตั้งมิวเซียม’ เนื่องในวาระงานเฉลิมพระชนมพรรษา 20 กันยายน 2417 และเปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าชม

ถือเป็นครั้งแรกที่สยามมี พิพิธภัณฑ์สาธารณะ (Public Museum) เป็นครั้งแรกจึงได้กำหนดวันที่ 19 กันยายน ซึ่งเป็นวันแรกของการเปิดงานนี้ ให้เป็น ‘วันพิพิธภัณฑ์ไทย’ นั่นเอง

หลังจากจัดแสดงสิ่งของต่างๆ ที่หอคองคอเดียได้ราว 13 ปี ในปี 2430 รัชกาลที่ 5 ก็โปรดให้ย้ายมิวเซียมไปจัดตั้งที่ ‘พระราชวังบวรสถานมงคล’ จนรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ได้พระราชทานอาคารหมู่วิมานทั้งหมดในวังหน้าให้เป็นพิพิธภัณฑสถานสำหรับพระนคร และมีการประกาศตั้งเป็น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ในปี 2477

พิพิธภัณฑ์ในสยามมีพัฒนาการมาเรื่อยๆ ซึ่งปัจจัยสำคัญอาจมาจากการที่รัชกาลที่ 5 ทรงเห็นตัวอย่างพิพิธภัณฑ์หลายแห่งจากการประพาสยุโรป ทำให้เข้าใจความหมายและคุณค่าที่แท้จริงของการจัดแสดง ช่วงนั้นก็เลยลดการส่งสิ่งของไปแสดงต่างประเทศ แต่หันมาพัฒนาการจัดแสดงในสยามแทน 

ในสมัยรัชกาลที่ 6-7 ก็เกิดกิจการพิพิธภัณฑ์ กิจการพิพิธภัณฑสถานที่อนุรักษ์และจัดแสดงโบราณวัตถุมาเรื่อยๆ หลอมรวมความหมายของคำว่าพิพิธภัณฑ์จนทำให้พิพิธภัณฑ์ไทยกลายเป็นที่จัดแสดงสิ่งของทรงคุณค่า บอกเล่าประวัติศาสตร์แต่ละยุคสมัยและสะท้อนแนวคิดการจัดวางอย่างที่เห็นในปัจจุบัน

อ้างอิง:

• Thai Museum Day 2025 https://shorturl.asia/THZX2
• The Bangkok National Museum: Art and history of Thailand https://shorturl.asia/65I8g
• ไฉนคำว่า “พิพิธภัณฑ์” ในยุคแรก ไม่ได้หมายถึง สถานที่เก็บโบราณวัตถุ? https://shorturl.asia/ejV48